اقتصاد
زمین قابل کشت: 12 درصد
حدود 5/4 میلیون نفر 28 درصد در صنعت
زمین کشاورزی 18 درصد نیروی کار در کشاورزی 30 درصد محصولات عمده: دام، ‌گندم، جو، پنبه، خرما، میوه، سبزیجات نیروی کاری در صنعت 27 درصد تولیدات عمده صنعتی: نفت، ‌سیمان، ‌پارچه، منابع طبیعی: نفت، ‌گاز طبیعی، فسفات، سولفور – صادرات: نفت، ‌خرما واردات: لوازم زندگی غدا، غلات – ماشین الات – مصالح ساختمانی – دام طرف های مهم داد وستد: فرانسه، ایتالیا، روسیه، ژاپن، آلمان غربی، ترکیه، برزیل، ‌انگلستان است.
کشور عراق حدود یک چهارم خاک ایران (1648590 کم) مساحت و حدود یک سوم ایران جمعیت دارد.
روز ملی: 17 ژوئیه – روز انقلاب سالگرد انقلاب (1968) 14 ژوئیه سالگرد انقلاب 1985 و اعلام رژیم جمهوری.
جغرافیای طبیعی – اقتصادی
کشور عراق در خاور میانه واقع است. روددجله و فرات از شمال غربی به جنوب شرقی میگذرد و هردو رود بهم می پیوندد و تشکیل شط العرب را میدهند و سرانجام به خلیج فارس میریزند و دره های ایندو رود حاصلخیز است. عراق از مشرق با ایران وازشمال با ترکیه واز مغرب با سوریه واردن از جنوب با عربستان سعودی و کویت همسایه است. در منطقه غربی کشور خشک و بیابانی ومنطقه شمال شرقی آن کوهستان و زمین های پست و دره های و دلتای رودخانه حاصلخیز است. در سواحل خلیج فارس عراق 42 کیلومتر خط ساحلی و بندر بصره برکرانه خلیج فارس قرار دارد. عراق از صادر کنندگان نفت ولی بیشتر مردمش فقیر و تنها 40 درصد مردم با سوادند. اکثر مردم عراق کشاورزی یا گله داران بادیه نشین و چادر نشین هستند. خرما ازمهمترین محصولات کشاورزی انست.
(آب وهوای) در شمال سرد و در دشت هوا گرم و در تابستان بادهای گرم موسمی میوزد وحرارت به 120 درجه فارنهایت میرسد. زمستانها مرطوب و حرارت حدود 50 درجه فارنهایت.
دیدنیها
(دیدنیها) ویرانه های بابل، باغهای معلق، کتابخانه های خشت نوشته، لوحه های بابلی، ویرانه های آگارگوف طاق تیسفون، درصد بارگاه حضرت سید شهداء‌ (ع) و حضرت ابولفضل (ع) د رکربلا، حضرت علی (ع) درنجف و در بغداد: موزه ملی عراق مساجد، گورسیده زبیده.
‌جغرافیای تاریخی
سرزمین فعلی عراق مهد تمدنهای درخشان چون کلده، آشور، بابل، ‌آکاد بود که ارمغان های گرانبهایی به جهانیان تقدیم داشت قانون نجوم طب از آنجمله است.
بعد از اکدیها، ‌بابلی ها آنگاه آشوریان که مدت حکومت آشوریان حدود 1500 سال از 2050 تا 612 قبل ازمیلادی طول کشید. بعد از آشوریان کلدانیان روی کارامدند اما چون دولت هخامنشیان قدرتی بهم رسانید دولت کلدانی را برانداخت و تا سال 331 قبل ازمیلاد که اکسندر مقدونی حکومت هخامنشی را برانداخت و مرکز حکومت سلوکیاها جانشین ها ی اسکندر در نزدیکی بغداد بود وچون قدرت سلوکیدها از میان رفت اشکانیان آنگاه ساسانیان بر عراق دست یافتند و تا سال 636 میلادی که مسلمین حکومت ساسانی را از پا در اوردند عراق همچنان در تصرف ایرانیان بود.
در روزگار اسلام عراق ترقی و آبادانی بسیار یافت در عهد عباسیان مقر حکومت امپراتوری اسلامی به بغداد انتقال و این شهر مهد علم و دانش گردید. تا سال 1268 میلادی که هلاکوخان مغول حکومت عباسیان را برانداخت عراق از مراکز مهم سیاسی و علمی جهان اسلام عرب بود.
چون دولت عثمانی روی کار امد عراق مدتی در تصرف را شکسته داد البته کوششهای مردم عراقی در شکست ترکان عثمان را نباید نادیده گرفت زیرا عراقی ها طالب آزادی و استقلال بودند اما انگلیسی ها که قول به استقلال عراق داده بودند زیرا بار نرفتند و وعده خود را فراموش کردند و حکومتی نظامی و مستبد و ستمگر بر عراق تا سال 1920 حکمروائی میکرد.
تا اینکه درین سال عراقی ها انقلابی بر پاانداختند و حکومت مشروطه سلطنتی در عراق برقرار و امیر فیصل بپادشاهی معین گشت و چندی بعد معا هده ای میان عراق و بریتانیا با مضا انگلیسی رسید در خاک عراق بود. در سال 1930 نیز معاهده دیگری میان انگلیس و عراق بسته شد.
در سال 1933 که ملک فیصل مرد پسرش الملک الغازی بسلطنت رسید در روزگار این پادشاه حدود مرزی میان عراق و سوریه مشخص شد.
در اواخر سال 1936 انقلابی نظامی در عراق برهبری بکر صدق صورت گرفت و کمتر از یکسال قدرت را در دست داشت تا اینکه بکر صدقی کشته شد.
در سال 1939 ملک غازی دریک حادثه اتومبیل بقتل رسید لذا پسرش ملک فیصل دوم بسلطنت نشست در حالی که طفلی خردسال بود روی همین اصل امیر عبدالله نایب السطنه گردید و باداره امور پرداخت.
درسال 1941 که رشید گیلانی نخست وزیر بود انقلابی بر ضد انگلیس بوقوع پیوست و امیر عبدالله رانده شد و یکنفر دیگر را بجای وی انتخاب کردند.
در سال 1953 ملک فیصل دوم رسماً سلطنت و حکومت رادردست گرفت تا اینکه انقلاب سال 1958 صورت گرفت ملک فیصل کشته و حکومت سلطنتی لغو شد و عبدالکریم قاسم بحکومت رسید و بعنوان رئیس جمهور تا سال 1963 باقی بود درین سال با یک کودتای خونین نظامی عبدالکریم قاسم بقتل رسید و عبدالسلام عارف قدرت را در دست گرفت.
عبدالسلام عارف بعد از رسیدن بقدرت عنوان رئیس جمهوری یافت و در 1964 در قانون اساسی تغییراتی داد. در 1966 با دو نفر از اعضاء کابینه اش در یک سانحه هلی کوپتر کشته شد و برادرش جنرال احمد حسن البکر کودتا و عارف را برکناری و خود را رئیس اعلام کرد و در سال 1979 صدام حسین رئیس جمهور شد.
در 1970 حکومت جنگهای وسیعی با کردها داشت که تا مرزهای ترکیه و ایران گسترش یافت. سرانجام در 1974 کردها بیکنوع خود مختاری دست یافتند باین ترتیب آتش جنگها خاموش شد زیرا بدستور ایالات متحده آمریکا ایران از حمایت خود از کردها دست کشید و دویست هزار تن کرد مبارز به ایران گریختند و شاه سابق برهبر آنان ملا مصطفی بارزانی خیلی کمک کردو بعد از پایان گرفتن جنگ ملامصطفی به امریکا رفت و در انجا مرد.
طی سالها میان ایران و عراق بر سرکنترل آبراه شط العراب اختلافی وجود داشت و با اینکه در پیمان الجزایر 1975 تا حدی این اختلاف حل گشت اما عراق در بیستم سپتامبر 1980 اول شهویور ماه 59 به ایران حمله کرد و بسیاری از مناطق مسکونی و صنعتی را ویران کرد و گروه بیشماری از غیر نظامیان ایران را بعنوان اسیر جنگی گرفت و – جنگی که سود آن مستقیماً به قدرت ها و ابر قدرت و زیانش به دو کشور ایران و عراق میرسد.
حکومت‌
در زمان جنگ جهانی اول خاک عراق مشتمل برسه ایالت عثمانی (بصره، بغداد، مصر) بود که بچنگ انگلیسی ها افتاد. در 1920 انگلستان از جامعه ملل قیموت عراق را بدست آورد و عملا انگلستان تا سال 1985 برعراق فرمانروائی داشت گرچه بظاهر حکمرانی عراقی آنرا اداره میکرد. مبارزات ضد انگلیسی مردم عراق سبب شد که در 1930 انگلستان امتیازاتی به عراقی ها بدهد اما همچنان پایگاههای نظامی و ارتش انگلستان در عراق بود در سال 1955 بموجب قرار دادی پیمان بغداد بسته شد که در ان ترکیه و ایران نیز عضویت داشتند. در 14 ژوئیه 1985 برهبری عبدالکیرم قاسم انقلابی صورت گرفت که در ان شاه و ولیعهد و نخست وزیر عراق کشته و حکومت سلطنتی برچیده و حکومت جمهوری در عراق برقرار شد. در 1959 پیمان بغداد منحل و پایگاههای انگلستان از عراق بیرون برده شد. از 1958 ببعد چندین کودتا در عراق رخ داد که سرانجام عارف شد. در 14 ژوئیه 1964 بانک ها شرکت های بیمه ملی شد. در 1968 کودتائی بدون خونریزی برهبری احمد حسن البکر صورت گرفت و حزب بعث عراق اهرم قدرت حکومت را به چنگ آورد.
طبق قانون اساسی موقت که در 16 ژوئیه 1970 به تصویب رسید نام جمهوری دموکراتیک عراق بر کشور برنهاد ه شد. عالی ترین ارگان حکومتی دولتی – شورای فرماندهی انقلاب عراق ضمناً عضو دستگاه رهبری منطقه ای حزب بعث میباشند. قوه مجریه را دولت اعمال میکنند. ریاست شورای فرماندهی انقلاب راحسن البکر عهده دار شد. طبق اصلاحات تازه ای که در 14 ژوئیه 1973 صورت گرفت رئیس جمهوری دارای اختیارات تام و ریئس شورای وزیران میباشد.
حزب حاکم عراق حزب بعث است که در 1954 بعنوان شعبه ای از حزب کل بعث عرب ایجاد شد و بعدها حسن البکر در دبیر کل آن گردید. عراق دارای یک مجلس ملی با 250 نمایند ه است. کشور دارای 16 استان میباشد.
اردبیل (اربیل) 2- انبار (رمادری) 3- بابل (حله) 4- بصره (بصره) 5- بغداد (بغداد) 6- دهوک (دهوک) 7- دیالی (بعقوبه) 8 – ذی قار (ناصریه) 9- سلیمانیه (سلیمانیه) 10- قادسیه (دیوانیه) 11- کربلا (کربلا) 12 - کرکوک (کرکوک) 13- مثنی (سماوه) 14- میسان (عماره) 15- نینوا (موصول) 16 – واسط (کوت)
آب وهوای عمد تا خشک با ریزش باران اندک و با هوای متفاوت و تابستانهای گرم و زمستانهای سرد بصره در ژانویه 1218 و در جولای 3/33 درجه صد بخشی گرما و سالانه 175 میلی متر باران دارد. بغداد در ژاونویه 10 و در جولای 35 درجه صد بخشی گرما و سالانه 140 میلی متر باران دارد.
انرژی و منابع طبیعی
تولید برق سالانه حدود 23 میلیون کیلووات ساعت و حدود 5/5 میلیون هکتار زمین قابل کشت دارد. صید ماهی سالانه حدود 21000 تن است.
شهر هاى اين كشور

آلتون کوپری
آلتون کوپری، شهری قدیمی، در کشور عراق واقع در نیمه راه کرکوک- اربیل در استان کرکوک کنونی با 44 درجه و 8 طول شرقی و 35 درجه و 42 عرض شمالی. این شهر در دره‌ی زاب صغیر، جایی که این رودخانه از دره‌های عمیق کوهستانی به سوی جلگه‌ی دجله خارج می‌شود، در 42 کیلومتری شمال غربی کرکوک و در حدود 105 کیلومتری جنوب شرقی موصل قرار دارد.
سیمای طبیعی: آلتون کوپری از 2 بخش مجزا به نام‌های قنطره‌ی کبیر و قنطره‌ی صغیر (پل بزرگ و کوچک) تشکیل شده است. قنطره‌ی کبیر میان 2 شاخه‌ی زاب صغیر به صورت جزیره‌ای قرار گرفته و قنطره‌ی صغیر در مغرب و در ساحل غربی شاخه‌ی زاب واقع شده است و به وسیله‌ی پل به قنطره‌ی کبیر متصل می‌گردد. برروی شاخه‌های زاب پل‌هایی است که بخش‌های مذکور را به هم می‌پیوندد (اطلس جهانی بزرگ، 72). 2 شاخه‌ی آلتون صو (زاب) که از داخل شهر می‌گذرند، از رودخانه‌ی زربا که در شمال شهر جاری است کم عرض‌تر و کم عمق‌ترند. 2
پل سنگی (قنطره‌ی کبیر و صغیر) شهر را به زمین‌های اطراف می‌پیوندد. پل بزرگ بسیار خوش ترکیب و استوار و بلند است، چنانکه از فراز آن می‌توان به آسانی شهر را مشاهده کرد. پل کوچک به عکس ارتفاعش از سطح شهر کمتر است (اسلام آنسیکلوپدیسی).
سابقه‌ی تاریخی: آلتون کوپری در قرن 6 ق/ 12 میلادی شهر معروف بوده است. از جمله قدیم‌ترین منابعی که نام این شهر در آن آمده، ظفرنامه‌ی شرف‌الدین علی یزدی است.
وضع کنونی آلتون کوپری در زمان‌های اخیر (نیمه‌ی اول قرن 20) دارای 30 دهکده‌ی با ساکنانی از کرد و ترک و عرب بوده است. جمعیت آن بنا به گفته‌ی نیبور 400 تا 500 خانوار بوده، ولی به گفته‌ی منشی بغدادی (1822 م) شهر نزدیک به 3000 خانوار داشته است. باکینگهام جمعیت آن را در زمان خود (1827 م) حدود 6000 تا 7000 نوشته که همه مسلمان بودند.
پل‌های این شهر از فولاد است. خط کرکوک- اربیل (از راه‌آهن عراق) از بالای رود زاب می‌گذرد. استخراج نفت کرکوک (1346 ق/ 1927 م) و بهره‌برداری از آن (1353 ق/ 1934 م) بیش‌تر نیروی انسانی ناحیه‌ی آلتون کوپری را به کار گرفته است. جز این، شغل عمده‌ی مردم کشاورزی است. تأمین خدمات و تدارکات حمل و نقل بر رودخانه‌ی زاب با استفاده از قایق (کلک) و نیز داد و ستد اشتغال است. 1
سیمای طبیعی: شهر بر دو سوی گذرگاه کوهستانی تنگ و عمیقی که از شرق به غرب گسترده شده، در دو کیلومتری جنوب محل تلاقی «ترس آقان سو» (= ترس آکان سو) و یشیل ایرماق بنا شده است. تپه‌های نه چندان بلند ساحل جنوبی رود، فرهاد داغ (فرهادکوه) نامیده می‌شوند. در سمت شمال، صخره‌های بلند با دیوارهای عمودی واقع شده است که قلعه‌ی باستانی شهر بر بلندترین نقطه‌ی آن و مقبره‌ی شاهان پونت در درون آن جای دارد. 1
وجه تسمیه: نام آلتون کوپری از دو جزء آلتون (طلا) و کوپری (پل) ترکیب یافته است یعنی پل طلایی.
آلتین (آلتون) کپرو:
شهری در عراق که به صورت زیبائی روی جزیره‌ای کوچک سنگی در رودخانه زاب صغیر ساخته شده و اینک به هر دو طرف رود گسترش یافته، این شهر مرکز بخش (قضاء) کرکوک است واقع در ولایتی (لواء) به همین نام (کرکوک) از ایالت موصل. این شهر در محل به زبان عربی به‌القنطره معروف می‌باشد و نام ترکیش به معنای پل طلائی است.
ابله
شهری در ناحیه‌ی ترعه‌ای مصب دجله، در مشرق بصره، در قرون وسطای اسلامی بود که با نام یونانی اپل گوامپرین یکی می‌باشد و در نزدیکی ساحل قرار داشت. این شهر قبل از بنای بندر بصره تنها بندر دریایی در مصب دجله بود. ابله را از تأسیسات اردشیر اول ساسانی پنداشته‌اند. در سال 12 هجری این شهر به دست عتبه‌بن غزوان فتح گردید و فاتح آن برای عمر خلیفه‌ی دوم، بندری از بحرین و عمان و هند و چین وصف کرده (بلاذری) و با فتح این شهر مسلمین بر ساحل مقابل آن دشت میشان و منطقه فرات تسلط پیدا کردند. در روزگار عباسی شهر ابله همچنان با رونق و بزرگ بود. اما رفته رفته میان شهر و دریا فاصله بیشتر می‌شد و شاید همین امر از رونق آن کاست. با این حال از قرن چهارم تا قرن دهم و دوازدهم نام این شهر در کتابهای جغرافیایی آمده است.
وسعت ابله در قرن دوم و سوم بیش از بصره و پارچه کتانی، کشتی‌سازی شهر ابله معروف بود. ناصرخسرو از توابع این شهر توصیف کرده. اما در قرن هفتم ابن‌بطوطه از ابله بعنوان یک ده یاد کرده است.
اربیل
جمعيت
ج 485968 نفر
از شهرهای عراق در جلگه‌ای به اسم اربیل در ارتفاع 414 متر از سطح دریا واقع است. در روزگار آشور خیلی اهمیت داشت. این شهر قدیمی در جائی بلند که به قلعه‌ای محاط بود قرار داشت. از لحاظ تجاری به واسطه برخورد بازرگانان نقاط مختلف در این محل دارای اهمیت، همچنین محل وقوع جنگ‌های ملل مختلف از جمله جنگ اسکندر مقدونی و داریوش سوم در سال 331 ق- م بود.
شهر اربیل اینک به دو قسمت تقسیم گشته: قسمت قدیمی که به قلعه معروف و اسم قدیم آن اربل یا اربیل است که چشمه‌ها و آب‌های فراوان در آن ناحیه جریان دارد و قسمت دیگر لواء‌به اسم خود محل می‌باشد.
اربیل از شهرهای باستانی عراق، اربیل- اربلای باستانی- در شمال شرقی عراق وضعیت هسته تاریخی شهر را در دهه 1930 هسته‌ای که احتمالا 4 الی 5 هزار سال پیش شکل گرفته است. ضمن معرفی بافت مسکونی در شهر اور باستان که ترکیب خانه‌ها و مسیرهای دسترسی به آنها عملا مانند شهرهای تاریخی اسلامی است، شهر اربیل نیز به عنوان پیش در آمدی بر فرم شهر اسلامی است. 5
انبار
از شهرهای عراق در طرف چپ رود فرات قرار داشت و در روزگار عباسیان از شهرهای بزرگ به شمار می‌رفت. بنای آن را به روزگار ساسانیان نسبت می‌دهند و به واسطه انبار کردن گندم و جو و کاه برای لشکریان خود آنجا را انبار نامیدند. سفاح مدتی مقر خود را در این شهر قرار داد و قصری در آن ساخت. حتی منصور نیز مدتی در این شهر به سر می‌برد. تا اینکه شهر بغداد ایجاد و مقر حکومت عباسیان بدانجا منتقل شد. حمدلله مستوفی بنای شهر انبار را به لهراسب کیانی نسبت میداده.
اوروک
وارکا نیز گفته شده و در تورات ارک یاد شده، در نزدیکی فرات و در حدود 60 مایلی شمال اور قرار گرفته، این شهر که بزرگترین شهر شناخته شده سومر می‌باشد، منطقه‌ای به مساحت 1235 آکر را در میان حصار سه هزاره ق- م خود جا داده است. حصار دفاعی که در تمامی پیرامون شهر امتداد داشته، متشکل از دو دیواره به طول 6 مایل است که توسط تقریبا هزار برج دیده‌بانی نیم دایره‌ای شکل تقویت شده بود. دوره شکوفائی اوروک از حدود 3500 ق- م تا 2300 ق- م بوده است.
نقشه کلی شهر که حصار مربوط به هزاره سوم ق- م و محل مجتمع معابد انادر مرکز شهر بود. این مجتمع در عصر اوروک 3500- 3000 ق- م متشکل از مجموعه‌های معمول معابد، کاخها و ساختمانهای اداری و انبارها بود. اور
بدره
شهر کوچکی در عراق، مرکز قضای (شهرستان) بدره. در استان (لواء) واسط در عراق، در 130 کیلومتری شمال شرقی شهر کوت (مرکز واسط)، در کنار دره بزرگی واقع است. زرباطیه، از آبادی‌های بزرگ آن، نزدیک مرز ایران قرار دارد.
اراضی این شهر از رود گلال (گلال پیرمحمد) آبیاری می‌شود که سرچشمه‌ی آن در دامنه‌های کبیرکوه در ایران است و قسمت سفلای آن به نام‌های کنجان‌چم، گاوی و چنگوله خوانده می‌شود. این رود پس از گذشتن از بخش مهران وارد خاک عراق می‌شود.
محصول مهم بدره غلات است و باغ‌های میوه و نخلستان‌های زیادی دارد.
بصره:
جمعيت
جمعیت 406296 نفر.
از شهرهای عراقف شهر بصره در ضلع راست شط‌العرب در خاک عراق واقع است. این شهر بندری مهم می‌باشد که با خلیج فارس 118 کیلومتر فاصله دارد. شهر بصره در روزگار خیلفه عمر بن الخطاب (17 هجری) تأسیس گردید. بعدها عقبة ابن غزوان بناهایی دور از نهر بنا کرد با راههای زمینی از راه خشکی و از راه آبی از طریق شط مربوط گشته. شهر بصره مرکز تجاری و در روزگار عباسیان از نظر سیاسی و اداری دارای اهمیت بود. با سقراط عباسیان این شهر رو به ویرانی نهاد. علاوه بر این میدان نبردهای ترک‌ها و ایرانیان گردید. در جنگ جهانی اول با خط آهن به بغداد متصل شد. و رفته رفته در کار کشتی رانی در شط‌العرب شهر بصره از اهمیت بسیار برخوردار گشت و شهر رو به رونق نهاد. نخلستانهای بسیار شهر را در برگرفته است. این شهر مرکز مهم صادرات و واردات عراق (بیش از 90 درصد) بشمار می‌رود. از سطح دریا 2 متر بلندی دارد جنگ جمل در این شهر صورت گرفت.
شهر بصره در 1420 کیلومتری جنوب شرقی بغداد واقع و سومین شهر مهم عراق است و بصره جدید با محل قدیمی آن تفاوت دارد. شهر بصره نخست یک اردوگاه نظامی بود.
شهر بصره مرکز ادیبان و شاعران و علمای بزرگی که چون سیبویه- خلیل ابن احمد، و اصل ابن عطا- نظام- ابوالهذیل علاف- ابوعبیده- اصمعی- بشار ابن برد- ابونراس- حسن بصری بود که از این شهر برخاسته یا در آن پرورش یافتند.
گویند بصره به معنی سنگ‌های سیاه است در زمان عمرابن خطاب در 17 هجری ساخته و زمین‌های آن میان قبایلی که پس از انقراض ساسانیان به آنجا مهاجرت کردند تقسیم و به زودی آباد شد. به قول (قرن چهارم) بصره دارای سه مسجد جامع و دارای سه بازار همپایه به وسعت بازار بغداد بود. و یک کتابخانه داشت که ابن سوار آن را بنا کرده بود. در سال 257 بصره دستخوش ویرانی گشت. در 311 نیز باز بصره مدت 17 روز بوسیله قرمطیان غارت شد. در 443 که ناصرخسرو از بصره دیدار نموده آن را در خور توجه ذکر نموده در 517 دیواری به دور شهر بصره کشیده شد. در قرن هشتم بصره شهری آباد بود و ابن بطوطه از مسجد جامع آن مسجد که چون دژی بوده و هفت شبستان داشته یاد کرده است.
بصره به داشتن نهرها معروف بوده، به قول ابن حوقل (قرن 4) شهر بصره بیش از صد هزار نهر داشته که 20000 تای آن قابل کشتی‌رانی بوده است.
شهری در بین‌النهرین سفلی، برکرانه‌ی شط العرب (اروندرود) در 420 کیلومتری جنوب شرقی بغداد. در طول تاریخ محل شهر کمی تغییر کرده، ازاینرو می‌توان بصره قدیم را، که روستای زبیر کنونی نشانه‌ای از آن است، از بصره‌ی جدید، که در قرن یازدهم در حوالی اُُبُلّه باستانی بنیاد نهاده شد و سرآغاز شهر نوین بصره است. تمیز داد. رشد سریع شهر نوین حاصل کشف نفت در غرب زیبر است.
بصره یکی از مهمترین و مشهورترین مراکز عراق و شهری است وسیع و دارای مناظر زیبا و باغ‌های فراوان و میوه‌های خوب، چون در ملتقای دو دریای تلخ و شیرین واقع شده است از سرسبزی و فراوانی بهره‌ی کافی دارد. در دنیا جایی نیست که به اندازه‌ی بصره درخت خرما داشته باشد.
در این شهر یک نوع شیره‌ی خرما می‌سازند که سَیلان نامیده شده می‌شود و آن مانند جلاب می‌باشد. و چیز خوبی است. بصره سه محله دارد یکی محله هُذَیل است. محله دیگر بنی‌حرام است، محله‌ی سوم موسوم به محله‌ی عجمها (ایرانیان) است.
مردم بصره اخلاقی نیک دارند و نسبت به غربا مهربان و دلسوزند به طوریکه در آن شهر کسی احساس غربت نمی‌کند.
بغداد
جمعيت
ج 4958000 نف
شهر بغداد پایتخت و بزرگ‌ترین شهر کشور عراق بر کرانه‌های رودخانه‌ دجله و طرف راست رودی به نام کرخ می‌باشد و ناحیه چپ رود به نام الرصافه است. این شهر به فاصله‌ای در حدود 40 کیلومتری فرات واقع شده، از روزگار سومریان نقطه مهمی برای ارتباطات صحاری و سفرهای کاروانها و حمل کالا بوده است. شهر کنونی بغداد را منصور خیلفه عباسی در سمت راست دجله در سال 762 میلادی بنا کرد و از‌ آن روزگار تاکنون مرکز مهم تجاری، علمی و فرهنگی مخصوصاً در زمان عباسیان بود. بناهای مهم تاریخی، بوستان‌ها و باغ‌های متعدد در این شهر ایجاد گشت. اوج رواج و ترقی بغداد در زمان هارون خلیفه بود و به واسطه وجود علماء و هنرمندان آثار علمی و هنری پرارزشی در این شهر پدید آمد، مخصوصاً حریر آن شهرت داشت. داستان هزار و یک شب نیز ظاهراً در این شهر تألیف گشت چه بسیاری از وقایع آن در شهر بغداد وقوع یافته است.
بغداد هنگامی رو به سقوط نهاد که خلفای عباسی پایتخت خود را به سامرا انتقال دادند اما چندان طولی نکشید که باز بغداد پایتخت و مرکز مهم سیاسی و علمی گشت. در 1285 میلادی مغول‌ها این شهر را تصرف و مراکز مهم علمی و کتابخانه‌های آن را ویران کردند. اما دیری نگذشت که باز به رونق نخستین خود رسید ولی در سال 1400 میلادی تیمورلنگ آن را ویران و در 1508 شاه اسماعیل صفوی در این شهر نبرد کرد. شهر بغداد از آن پس میان ایرانیان و ترکان عثمانی دست به دست می‌گشت و در این احوال بود که جمعیتش به حداقل رسید و از آثار مهم تاریخی و ثروت و رونق آن جز اندکی بر جا نماند ولی دیوارهایی که آن را احاطه کرده بود از سه‌ سو همچنان باقی بود.
در سال 1917 انگلیسی‌ها بر این شهر دست یافتند و در 1921 پایتخت کشور عراق گشت و امروزه به واسطه خطوط آهن،‌ فرودگان، مراکز مخابراتی، علمی و فرهنگی و صنعتی از اهمیت فراوانی برخوردار است. ارتفاع این شهر از سطح دریا 32 متر است.
بغداد نامهای دیگری از جمله: مدینه‌المنصور- مدینه الخلفاء- الزوراء- المدینه- المدوره و مدینه السلام داشت.
در بغداد در سال 1639 کوشکی ساخته شد که قسمت فوقانی آن دارای تالار گنبددار هشت ضلعی است با اتاق‌های کوچکی در گوشه‌ها و یک رواق ستون‌دار، آشپزخانه و اتاق‌های نشمین برای ینی‌چری‌ها و مستخدمان دربار
محرابی که در یک مسجد قدیمی بغداد کشف گردیده و احتمالاً به وسیله منصور خلیفه عباسی از سوریه به آن جا حمل شده، ظاهراً قدیمی‌ترین محرابی است که به دست آمده است.
این محراب از یک تخته سنگ مرمر ساخته شده و دارای یک طاق هلالی شکل صدفی رنگ زیباست که بر روی ستونی مستقر شده و یک ردیف خطوط تزئینی بر روی آن دیده می‌شود که نشان‌دهنده‌ی نوعی ارتباط و همزمان بودن آن با نمای خارجی مسجد المشتی است.
منصور خلیفه‌ی عباسی در سال 762- 766 میلادی پایتخت جدید را در کنار رود دجله ساخت. از نظر شهرسازی دست به آزمایش جالبی زد و شهر را به شکل یک دایره کامل که به وسیله‌ی یک دیوار اصلی با برجهای مدور و یک خندق احاطه شده بود بنیاد نهاد.
چهار دروازه‌ی تنگ و طویل که به وسیله‌ی یک خیابان مدور خارجی و یک خیابان مدور داخلی به هم متصل گردیده، سطحی را که در آن می‌شود زندگی کرد، به چهار قسمت تقسیم می‌کند و هر قسمت دارای 8 تا 12 کوچه‌ی شعاعی شکل است، در مرکز شهر کاخ خلیفه و مسجد اصلی محدود گردیده. هنر اسلامی
مهاجرت به بغداد به ویژه از استان‌های جنوبی عمدتاً به دلایل اقتصادی صورت می‌گیرد، درآمد ماهانه مهاجر به بغداد بدون توجه به تخصص و تعلیمات قبلی او ممکن است با کل درآمد سالانه قبلی او از کشاورزی در استان عماره برابر شود. از این گذشته مهاجر می‌تواند نوع کاری را که مطلوب می‌داند برگزیند و دیگر برای ارباب نیز کار نمی‌کند و درآمدش به جیب نزول خواران نمی‌رود. به علاوه بهبود تغذیه و بهداشت و مسکن، حمل و نقل و برق و سایر خدمات بهره‌مند می‌شوند. 15
بغداد امروز: مرکز مهم فرهنگی، صنعتی، بازرگانی، با 3680000 تن جمعیت در 1995 و 863 کیلومتر مربع وسعت (چالش شهرنشینی، ص24؛ قس دایرة المعارف ورلد بوک، ج10، ص343)، عمدتاً زیر نفوذ عوامل درونزای فرهنگ معنوی و مادی سه دوره‌ی مشخص تاریخی شکل گرفته است: دوران حاکمیت عثمانی و حکومت پاشاها (1048-1335/1638-1917)؛ دوران اشغال، قیمومت و تحت الحمایگی انگلیس و مشروطه‌ی سلطنتی (1296-1337ش/1917-1958) و دوران جمهوری (از 1958 به بعد).
بغداد در دوران حاکمیت عثمانی اهمیت چندانی نداشت. با وجود گام‌هایی که در دوره‌ی حکومت مدحت پاشا به سوی تجدّدطلبی برداشته شد و اقداماتی که برای نوسازی مالی اداری، قضایی و آموزشی، در اوایل قرن بیستم انجام گرفت (دایرة المعارف فارسی، ذیل «بغداد») بغداد دارای ظاهری کاملاً سنتی بود و از جهت دینی، اقتصادی، مسکونی، ارتباطی و فضاسازی شهر ویژگی‌های سرزمین اسلامی را داشت استحکامات نظامی از قبیل حصار، دروازه‌ها و بندها و دربندهای محلات پاشا حصار شهر را در 1221/1806 ویران کرد و به جای آن در محل خندق‌های قدیمی سیل‌بندی ساخت که نقش دفاعی را هم ایفا می‌کرد (برای ویژگی‌های شهر اسلامی اهلرز). در 1818، در دوران حکومت داود پاشا، بازار جدید بغداد، تقریباً در جای بازار قدیمی، سوق الثلاثاء (بازار سه‌شنبه) که ویران شده بود، ساخته شد. این بازار، مجموعه‌ای از بخش‌های گوناگون بازار (مانند راسته، خان و چهارسو) است؛ برای مثال سوق الشورجه از بزرگترین بازارهای بغداد و سوق السرای که بازار کوچک‌تری است. سوق‌السرای مجموعه‌ای است شامل راسته بازار سرپوشیده با دارازای حدود صد متر و پهنای چهار متر آن را به صورت چلیپایی قطع می‌کنند. در محل تقاطع این دو راسته با راسته، دو چهارسو ساخته شده است که دو گنبد بر فراز آن‌ها قرار گرفته است. بر محور نخستین راسته‌ی کوتاه، سر در اصلی مسجدی قرار دارد. این بازار و مسجد احتمالاً در قرن سیزدهم / اوایل قرن نوزدهم بنا شده و طرح و شکل آن یادآور بازارهای ایران است. بازار سوق‌السرای ظاهراً برزگ‌تر بوده و بازرگانان محلی، بخشی دیگر از بازار بزرگ بغداد بود. تعدادی از این خانها از معماری ایرانی متأثر بودند. در دهه‌های آخر دوران مشروطه‌ی سلطنتی و در دوران جمهوری، در جریان احداث خیابان‌ها و تأسیس مراکز تجاری جدید و انتقال بازرگانی و کسب و کار به این مراکز، کارکرد اصیل عمده‌فروشی خانهای بازار از میان رفت و اکنون بیشتر آنها به انبار عمده‌فروشی‌های پارچه و صنایع نسّاجی تبدیل شده‌اند و برخی در معرض ویرانی قرار دارند. یکی از نخستین خیابان‌هایی که در اواخر حاکمیت عثمانی مرکز کسب و کار و سکونت شد شارع‌الرّشید آخرین تلاش حاکمیت عثمانی برای سازماندهی فضای شهر در بغداد است.
در مارس 1917، قوای انگلیس بغداد را تصرف کرد. در 25 آوریل 1920، کنفرانس سان رمو عراق را نخستین قیمومیت انگلیس در‌آورد. حکومت موقت به ریاست سید عبدالرحمان افندی گیلانی در 27 اکتبر 1920 تشکیل شد و امیر فیصل در اوت 1921 تاجگذاری کرد.
در پی این تحولات، شهرسازی در بغداد گسترش یافت و با استقرار نظام قیمومیت غربی دورانی جدید برای عراق آغاز شد. از آنجا که انگلیسی‌ها اردوگاه‌های نظامی و بخش خدمات ادارای خود و اقامتگاه‌های کارکنان این مؤسسات را، به نحوی کاملاً متمایز از محل سکونت مردم بومی کشور، در محوطه باز جا می‌دادند.
در ابتدای دوره‌ی حاکمیت انگلیس بر بغداد جمعیت این شهر حدود 185000 تن تا 200000 تن برآورده شده است. پس از آنکه در 3 اکتبر 1932 استقلال عراق به طور رسمی از سوی جامعه‌ی ملل پذیرفته شد، زمینه‌ی رشد و توسعه‌ی بغداد، تمرکز قدرت سیاسی و گسترش وزارتخانه‌ها و دستگاه‌های دولتی در این شهر فراهم آمد.
بدین‌ترتیب، بغداد وارد دوره‌ی دگرگونیهای آن افزایش نرخ رشد طبیعی جمعیت، آغاز مهاجرت سیل‌آسای روستاییان به شهر، ایجاد کارکردهای نوین، گسترش فعالیت‌های اقتصادی و بازرگانی و سازمانیابی ساختارهای سازگار با آنها بود، قرار گرفت. خطوط اساسی سیمای شهر جدید بغداد نیز با پیروی از الزمات جدید حمل و نقل و اروپاگرایی چلیپایی شد و همراه شکل و مصالح ساختمان‌سازی مناطق مسکونی نوبنیاد، در برابر قدیمی از هر حیث کشل تازه‌ای پیدا کرد؛ هر چند بازار بغداد و شکل معابر درون محلات در فراسوی خیابان‌های جدید الاحداث همچنان تا حدود 1950 برقرار ماند.
در طرح اصلی شهرسازی بغداد در 1936 برای بغداد تا 1950 میلادی پانصد هزار نفر جمعیت پیش‌بینی شده بود، اما در این سال جمعیت شهر به بیش از ششصد هزار تن رسید. پس از آنکه شرکت نفت عراق تولید نفت را افزایش داد، درآمد ناشی از هر تن نفت از 75ر1 دلار به 50ر5 دلار افزایش یافت و رشد شتاب‌آلود بغداد آغاز شد. دهها هزار روستایی بر ازدحام محله‌های فقیرنشین افزودند و در کلبه‌های مقوایی و حصیری پیرامون شهر بغداد سکونت گزیدند. گسترش شتابان بغداد، بر اثر این مهاجرت‌ها رشد جمعیت شهر، به حدی بود که طرح جدید توسعه‌ی شهری در 1954 قُطر شهر را هجده کیلومتر با کمربند سبزی از باغ‌ها و تفرجگاه‌های گرداگرد آن به پهنای دو کیلومتر برآورد کرد. اما توسعه‌ی بغدا این طرح را هم به دست فراموشی سپرد، زیرا جمعیت شهر در 1957، یعنی پایان دوران مشروطه‌ی سلطنتی، به 735000 تن رسید.
در سایه‌ی درآمد نفت، در دهه‌ی 1950 به دوره‌ی جدیدی از بازسازی وارد شد و به موازات ساخته شدن بناهای دولتی و صنایع، تأسیسات زیربنایی نیز سازماندهی شد. سدّ تازه‌ ساز سامرا (1956) شهر را در مقابل سیل مصون کرد. سپس اندیشه‌ی دو طرح توسعه‌ی شهری در چهار منطقه‌ی اصلی صنعتی صورت می‌گرفت و مناطق مسکونی جدید پیرامون هر یک از این چهار منطقه ساخته می‌شد.
در چهاردهم ژوئیه‌ی 1958 حکومت به جمهوری تبدیل شد. در این دوره، شهر بغداد تحولات اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و شهرنشینی گسترده‌ای داشته است. طرح‌های گوناگون شهرسازی برای بغداد انجام گرفته که چهره‌ی این شهر را دگرگون کرده است.
در 1963 حدود 63000 واحد از آلونک‌های بغداد تخریب شد و در شرق و غرب دجله مناطق مسکونی نوینی چون مدینة النور احداث گشت، هر چند همه‌ی این تدابیر نتوانست مانع مهاجرت‌ها و آلونک‌سازی‌های ناسالم شود.
در طرح توسعه‌ی بغداد در 1958، شکل شهر مستطیلی، به اضلاع کیلومتر پیشنهاد شده بود. در طرح توسعه‌ی سال دو هزار میلادی، که در 1964 تدوین شد، به عواملی چون نرخ بالای رشد طبیعی جمعیت، روند شدید مهاجرت از ده به شهر بیشتر توجه شد، زیرا جمعیت بغداد در 1965 از 750100 تن گذشته بود. با ملی شدن شرکت نفت عراق در 1972 امکانات مالی دولت برای توسعه‌ی بغداد بیشتر شد. در برنامه‌های نوین نوسازی و آبادانی بغداد، به حفظ مناطق تاریخی و باغ‌ها و اماکن زیبای شهر و بخش‌بندی بغداد نیز توجه شد.
از کارهای بنیادی عمران بغداد بزرگ، که زمینه‌ساز گسترش بغداد شد، ادامه‌ی اتخاذ تدابیر و راه‌حلهای علمی برای حفاظت قطعی بغداد از خطر طغیان‌های دجله بود. 16
سامراء
از شهرهای عراق بر کرانه رود دجله و در 100کیلومتری شمال بغداد واقع گردیده است. در زمان المعتصم به وجود آمد و در عهد متوکل وسعت یافت. از مهمترین آثار تاریخی آن بقایای خانه خلیفه و مقبره امام هادی (ع) و پسرش امام حسن عسکری (ع) است. مقر خلافت عباسیان بین سالهای 836-876 میلادی بود و مرکز قضائی به همین اسم است.
هفت تن از خلفای عباسی از 221تا 279 هجری این شهر را مقر خلافت خود ساختند، البته این شهر قبل از فتح مسلمین نیز معروف بود. معتصم خلیفه عباسی آن را پایتخت خود ساخت و آن را سرمن رای (هر که آن را به بیند مسرور می‌شود) نامید. حتی در سکه‌هائی که در روزگار عباسیان در این شهر ضرب گردید. همین سرمن رای نقش شده ذکر گردیده که به همین نام این شهر مشهور گشت.
یعقوبی که در اواخر قرن سوم کتاب خود را تألیف کرده از کاخ‌های سامرا بحث کرده است.
سامرا در کنار شرقی رود دجله قرار داشت گویند طول کاخهای آن در طول دجله به 7 فرسخ می‌رسید. بنایان و معماران بسیار از ممالک مختلف اسلامی به این شهر آورده شدند و چوب ساج و نخل و سنگ مرمر را به این شهر از نقاط مختلف آوردند. در اطراف شارع اعظم، بازارها و مؤسسات دولتی و باغهای وسیع، مساجد جامع، لنگرگاههائی ایجاد گشت، اما چون خلفای بغداد مقر خلافت را به بغداد انتقال دادند شهر از ترقی بازماند. البته تا قرن چهارم و پنجم برخی بناهای باشکوه آن برجا بوده به طوریکه یاقوت از مسجد جامع و مناره بلند‌ آن بحث کرده است.
حمدالله مستوفی از مناره بلندی در مسجد جامع سامرا یاد کرده که 170گز بلندی داشت. شهر سامرا به واسطه اینکه قبر امام دهم و یازدهم در این شهر قرار دارد، همچنین به سبب سردابی که در 264 امام دوازدهم در آن غایب گردید. در نزد شیعیان دارای اهمیت است.
به طوری که حمدالله مستوفی و ابن بطوطه نقل کرده‌اند شهر سامرا مختصری آباد و بیشتر شهر خراب است. سامره در قسمت بالای شهر بغداد در نزدیکی دجله که مدت نیم قرن (838-883میلادی) مقر حکومت عباسیان بود و به عنوان یکی از بزرگترین شاهکارهای شهرسازی در همه ادوار تاریخ باید مورد توجه خاص قرار گیرد.
این شهر در مکانی به وسعت 33کیلومتر مربع در کنار رودخانه احداث شد و همه آنچه را که به طریقی با دربار خلیفه ارتباط پیدا می‌کرد در این منطقه جمع کردند.
قسمت اعظم خرابه‌های این شهر (1911-1913) به وسیله حفاری‌های 1. هرتسفلد کشف گردید. این کشفیات عبارت از قسمتی از خیابانها، کانالها، مساجد، کاخها و منازل مسکونی از زیر خاک بیرون آورده شده و این خود به کمک کشفیات کوچک دیگری که شده، تا اندازه‌ای جبران از میان رفتن کامل بغداد قدیمی را می‌کند.
یکی از دلایل عمده نقل مکان مردم از شهر قدیمی بغداد به سامره برخوردهای شدیدی بود که میان قوای عرب و ترک به وجود می‌آمد و مردم نیز از قوای ترک که دیگر با خلیفه تماس چندانی نداشت، دل خوشی نداشتند.
مسجد المتوکل در سامره، از نظر عظمت باشکوه‌ترین مسجد این دوره (846-852 میلادی) ضلع بزرگ آن 260متر و ضلع کوچکش 180متر بود، به طوری که بیش از صدهزار نفر نماز خوان در آن جا می‌گرفت. سقف مسطح‌ آن بی‌آن که خمیدگی داشته باشد، بر ستونهای هشت ضلعی مرمری استوار بود.
بارویی که صحن را احاطه کرده با برجهای مدورش خاطره‌ی مساجدی را که به شکل اردوگاه می‌ساختند، زنده نگه می‌دارد؛
خارج از دیوار برجی حلزونی شکل قرار دارد با یک پیش آمدگی مسطح که گفته می‌شود تحت تأثیر برجهای پله پله‌ای بابل باغهای چینی دوره تانگ ساخته شده است.
مسجد ابی دلف مسجد کوچکتری است در سامره که دارای برجی است به همان شکل ولی خرابتر و طرح بنایی که با طرح بنای مسجد بزرگ قرابت دارد.
سقف این مسجد بر روی هلالهای نوک‌داری قرار دارد و این هلال‌ها بدون استثنا در جهت دیوار قبله به طور عمودی ادامه پیدا می کند.
از خرابه‌های شهر سامره، دروازه ای سر بیرون کشیده که حتی از کاخ مقر حکومت خلیفه هم بلندتر است.
تمام اتاقهای مسکونی سامره را از گچ می‌پوشاندند و به کمک طاقنماهایی دیوارها را از یکدیگر مشخص می‌کردند یا با نقاشی‌هایی آنها را تزئین می کردند.
در ساخت سفال و اشیاء شیشه‌ای سامره از تکنیک‌های خاصی استفاده می‌شد. علاوه بر این اشیاء سنگی تانگ (tang) در سامره کشف گردیده است. ارنست کونول- ترجمه مهندس هوشنگ طاهری
کاخ اخیضر: این شباهت به کاخهای اموی غیرقابل انکار است. چیزی که این بنا را متفاوت می‌سازد چگونگی همپوشی این ویژگیهائی است که به سادگی قابل تشخیص نیست به نظر می‌رسد که برخی از آنها ریشه در معماری معبد سوری- هتیت دارد. دیگر سنتها، نظیر ترتیبی از اتاقهای اطراف حیاط است یا توالی حیاط ایوان و گنبد با تالار با رعام است که به طور قطع ریشه در معماری ایرانی دارد.
خود کاخ مستطیل برج و بارو داری به ابعاد 175 در 169 متر است که در آن مستطیل برج و بارودار دیگر قرار دارد. این مستطیل کوچکتر ابعادش 113متر در 82 می‌باشد. عملاً تمام بخشهای زندگی را در خود جای داده است.
اخیضر از جهات دیگر به عنوان نمونه‌ای نگاه می‌شود که قالب نوع اموی کنار گذاشته و خیر از تحولی در کاخهای اسلامی می‌دهد. اصلی که براساس آن تمام کاخ طراحی شده است بر هم کنش مداوم و غالباً غیرمنتظره میان فضاهای بسته و باز و اتاقهای دنج و دالانهای دراز است. مسأله مهم این است که بنا مشتمل بر دهها عنصر مجزا است.
مجموعه تشریفاتی مرکزی را چهار واحد تقریباً مشابه که احتمالاً استفاده مسکونی داشته است، قرار می‌گیرد. هر یک تمام عرض و واحد را اشغال می‌کند و هر یک از ایوانهای شمالی و جنوبی را اتاقهائی از طرفین احاطه می‌کند. هر یک از این چهار حیاط به راهرو دارازی دسترسی دارد که کاملاً فضای تشریفات مرکزی را دور می‌زند و آن را تماماً مجزا می‌سازد.
در مرکز ثقل این کاخ، حیاط معروف به افتخار قرار دارد. که از سرسرای بزرگ بدان وارد می‌شود. 12
تلگوار (بوللقواره): این کاخ در سامر است که میان سالهای 849 تا 860 برافراشته شد. حجم عظیم و غول آسای آن خود به تنهائی کافی است تا بگوید از نوع کاخهای سامرائی است. این حجم تحت نظمی آهنین درآورده شده با این حال که بخشهای مختلف کاخ به طور منظمی با یکدیگر ارتباط دارند. بدون تردید این بنا قانع کننده‌ترین بنا از تمام رشته‌بناها و پخته‌ترین بازنگری ایده‌ها و افکاری است در اخیضر و مشتی عرضه گردیده ولی در مقیاس کوچکتر بیان شده است.
بلکوار قلعه‌ای Castrum در دوران قلعه‌ای است هر دو با برجهای نیم استوانه‌ای که در فواصل منظم قرار دارند مستحکم شده‌اند. هر ضلع خارجی کیلومتر است و چنان قرار داده شده که ضلع جنوب غربی آن پرتگاه مشرف به دجله را در کنار خود دارد. هر یک از سه ضلع دیگر رو به خشکی آن بنا، به وسیله یک دروازه باز شده است. از این دروازه‌ها دو محور اصلی می‌گذرد که قلعه را به چهار مربع نامساوی تقسیم می‌کند.
در طرح اصلی خود این کاخ مستطیلی به ابعاد 460متر در 575 متر است. هر چند که این مستطیل در کمر اندکی پله خورده است این سطح نظیر قلعه خارجی به چهار مربع غیر مساوی تقسیم می‌شود. در ستون فلزات آن در امتداد محور طولی، متشکل از سه حیاط پی در پی است و هر یک دروازه‌ای نمایان دارد که احتمالاً به اتاق عظیم چلیپائی شکلی که تخت شاهی در آن جا داشته، منتهی می‌شده که در کنار ایوانهای عمیقی در محور اصلی قرار داشته.
اتاق تخت شاهی فضاهای بلافصل آن آیتی از تأکیدات دقیقاً همزمان و درجه بندی شده‌اند. دسترسی از رودخانه و از درونی‌ترین حیاط به طور یکسان شکوهمند است. یک ایوان مرکزی عمیق که در دو سوی آن دو ایوان کم عمق قرار دارد. چهار تالار در امتداد چهار جهت اصلی اتاق چهارگوشه مرکزی را که احتمالاً گنبد پوش بوده فرا می‌گیرد. میان بازده‌های چلیپا چهار حیاط کوچک جاسازی شده که هر یک را هشت اتاق حلقه زده است. 12
حله
جمعيت
ج 268834نفر
از شهرهای عراق، این شهر در چند مایلی ویرانه‌های شهر بابل و در کرانه رود فرات قرار داشت. شهر حله در سال 495هجری به امر سیف الدوله رئیس طایفه بنی مزید ساخته شد. این شهر چون بر سر راه بغداد و کوفه و کاروان مکه بود روز به روز اهمیت می‌یافت. در قرن ششم شهر حله، شهری بزرگ بود. ابن بطوطه که در اوایل قرن هشتم از این شهر دیدن نموده از بازارهای آن تعریف کرده، حمدالله مستوفی نیز از این شهر که بیشتر اهالی آن شیعه بوده و دارای عمارات و نخلستانهای بسیار بوده بحث کرده است. 5
شهری است بزرگ و در جهت رودخانه‌ی فرات امتداد دارد. حله دارای بازارهای خوب و مهم است که همه قسم صنایع و مایحتاج عمومی را در آن می‌توان یافت. از همه سو نخلستانهای به هم پیوسته شهر را فراگرفته و خانه‌ها در میان نخلستانها واقع شده است. حله جسر بزرگی دارد که از کشتی‌های به هم پیوسته تشکیل شده و آن از دو سو با زنجیرهای آهنین به تیر چوبی و بزرگی در ساحل بسته است. همه اهالی این شهر دوازده امامی و از دو تیره‌اند که یکی را کرد و دیگری را اهل‌الجامعین می‌نامند، و بین این دو تیره دائماً جنگ و نزاع هست. در نزدیکی بازار بزرگ شهر مسجدی قرار دارد که بر در آن پرده‌ی حریم آویزان است و آن جا را مشهد صاحب‌الزمان می‌خوانند.
خورساباد
روستایی در مشرق عراق، در نزدیکی رود دجله که سرجون شاه آن را در قرن هشتم پیش از میلاد تأسیس کرد. در سالهای 1824و 1815. آبوتا باستان شناس به حفریات باستان شناسی پرداخت، آثار تاریخی فراوانی از جمله مجسمه سرجون صدها لوح گلین به خط میخی به زبان ایلامی مشتمل بر نام سلاطین آشور که از حدود 2200تا 730قبل از میلاد حکومت کرده‌اند می‌باشد.
موصل MOSUL
جمعيت
ج 664221 نفر
شهری است در کشور عراق، قسمت اعظم آن بر ساحل راست رود دجله قرار دارد. و در کرانه چپ رود دجله در این ناحیه در مقابلش ویرانه های شهر باستانی نینوا قرار گرفته است.
موصل در قرن 10 و 11 میلادی ایجاد گشت. انگلیسی ها پس از پایان جنگ جهانی اول این شهر را اشغال کردند.
موصل به داشتن پارچه ای معروف به موصلی شهرت دارد. دارای کارخانه های چندی از قبیل تصفیه شکر می باشد. شهر موصل در شمال عراق اهمیت تجاری دارد و در نزدیکی چاه های نفت است.
ارتفاع آن از سطح دریا 220 متر می باشد.
کرسی دیار ربیعه در کرانه غربی دجله، محلی که شاخابه های رود دجله به هم می پیوسته و رود بزرگی را تشکیل می دهد، قرار دارد و گویند ازینرو موصل می گویند که محل اتصال شاخابه های دجله است. شهری در محل موصل قرار داشت که به آن بوذاردشیر می گفتند. شهر موصل در روزگار امویان رو به رونق نهاد و در این شهر پلی از قایق ها بر روی دجله ایجاد کردند که شهر را که در کرانه غربی بود، به خرابه های نینوا که در طرف مشرق رود بود متصل گردد.
در روزگار مروان دوم موصل کرسی ایالت جزیره شد و به امر این خلیفه مسجدی در شهر موصل ساختند که بعدها جامع کهنه نامیده شد. ابن حوقل که در 368 از این شهر دیدن کرده آن را به داشتن بازارهای خوب، زمین های حاصلخیز ستوده، بیشتر مردم موصل در قرن چهارم کرد نژاد بودند.
مقدسی از کاروانسراهای متعدد و شهر نیم دایره شکل موصل و وسعت موصل که بصره و قلعه آن و هشت کوچه مهم شهر و نام قبلی موصل که خولان بوده یاد کرده است. در 580 ابن جبیر از موصل دیدن نموده و آن را وصف کرده و از نورالدین که صلاح الدین ایوبی زیر فرمان او بوده، سخن رانده است.
قزوینی از دیرهای نصارای اطراف موصل و از خندق گود و باروی قلعه موصل و از باغ های اطراف شهر بحث کرده است.
ویرانه های نینوا در زمان مقدسی معروف به تل توبه بود و می گویند قبر یونس نبی در این ناحیه بوده است. به قول یاقوت بیشتر ساختمان های موصل از سنگ مرمر و گچ ساخته شده و قبر جرجیس نبی در این شهر بوده ابن بطوطه که در قرن هشتم از موصل دیدن نموده آورده است که این شهر دو بارو، پشت یکدیگر با برج های متعدد و بلند مانند باروی شهر دهلی داشته، دژی بزرگ و مسجد جامع داشته.
حمدالله مستوفی نیز از مسجد جامع و محراب سنگ تراشیده و مقطع کرده موصل یاد نموده است.
موصل شهری قدیمی و پرنعمت است و قلعه ی مشهور بسیار استواری دارد که به نام اَلحَدباء خوانده می شود. برج و باروی شهر هم مستحکم است و خانه ای سلطنتی با باروی شهر پیوسته، از این خانه ها تا خود شهر خیابان پهناوری وجود دارد که امتداد آن از بالا تا پایین شهر کشیده شده است. شهر موصل و باروی محکم با برج های متعدد و نزدیک به هم دارد. در اندرون بارو دور تا دور آن اطاق های چند طبقه تعبیه شده و پهنای دیوار بارو چندان است که بنای این اطاق ها را میسر ساخته است و من در میان باروهایی که دیده ام جز در دهلی پایتخت هندوستان نظیر آن را نیافته ام.
موصل حومه ی وسیعی، مسجدها و گرمابه ها و مسافرخانه ها و بازارها دارد که مسجد جامعی نیز در آن واقع شده است. این مسجد بر ساحل رودخانه ی دجله قرار دارد و گرداگرد آن را پنجره های مشبک آهنی فراگرفته و در کنار آن مصطبه هائی با نهایت زیبائی و استحکام مشرف بر دجله ساخته شده و در برابر آن بیمارستانی قرار دارد.
در داخل شهر هم دو مسجد جامع است یکی قدیمی و دیگری جدید البناء، در صحن جامع جدید گنبدی وجود دارد که در زیر آن حوضچه ی مرمری هشت گوشه ای بر روی یک ستون مرمری ساخته شده که آب از آن با نیروی زیاد به بلندی بالای آدمی فوران می کند و منظره ی زیبائی تشکیل می دهد.
قیصریه ی موصل بسیار زیبا ودارای درهای آهنین است که طبقات دکانها و خانه ها در گرداگرد آن بر روی هم قرار گرفته و بناهای عالی دارد. 19
مسجد بزرگ نورالدین در موصل ظاهراً در دوره ( 1172 – 1170 و 1148 ) بر روی ستون های هشت ضلعی به صورت یک بنای گنبددار ساخته شده است. تنها چیزی که از این بنا برجامانده رواق جنوبی است با محراب آن در جهت قبله مربوط به سال 1148 میلادی مناره آجری آن استوانه شکل و برپایه هشت ضلعی بناگشته، در این که در آن زمان در بین النهرین ساختمان مناره تا چه اندازه متنوع و مختلف بوده است. در بقایای قصر قره سرای که مقر حکومت لؤلؤ اتابکی در موصل بوده، علاوه بر کتیبه ها و نقوش آرایش یافته ای که از گچ در تالار آن وجود دارد، یک ردیف تماثیل نصفه در طاقنماهای آن دیده می شود، ممکن است این طرح ها در نتیجة نفوذ آثار بودائی به وجود آمده باشد. زیرا آثار دیگری هم در این زمینه در بین النهرین دیده شده است.
موصل بر کرانه باختری دجله و 350 کیلومتری شمال غربی بغداد، برکنار راه آهنی که از بغداد به ترکیه و سوریه می رود، قرار دارد. روبروی آن، درکرانه خاوری دجله، ویرانه های شهر باستانی نینوا و 25 کیلومتر دورتر از آن مرکز کاوش های معتبر باستان شناسی این ناحیه واقع است. مرکز دادو ستد دام، غله و میوه است، زمانی پارچه های آن شهرت داشت و پارچه های معروف به موسلین ( موصلی ) بود. در روزگار ساسانی شهربان ایرانی عنوان این شهر بود. اردشیرانشاه را داشت و در برخی از منابع نام ایرانی این شهر به هرمز قواذ آمده است. در خلافت عمر به تصرف نیورهای اسلام ( 20 هـ. ق ) درآمد. در خلافت عبدالملک ابن مروان ( 65 – 86 هـ. ق ) برادرش محمد حکومت آذربایجان و موصل داشت که مسجد جامعی در آن ساخت و پلی بر دجله بست، در زمان او موصل پایتخت ایالت الجزیره بود ، در روزگار عباسی چند بار به دست خوارج افتاد، در همین دوره، مدتی حکمرانی این شهر در تصرف حمدانیان بود. در 489 هـ.ق موصل به تصرف سلجوقیان درآمد، با تصرف موصل به دست اتابک عمادالدین زنگی در 521 هـ. ق این شهر بسیار آباد شد، پس از سقوط بغداد به دست مغول، آل جلایر بر این شهر دست یافتند. در دوره تیمور آسیبی ندید و پس از سلسله آق قویونلو در 920 هجری موصل به تصرف صفویه درآمد، پس از نبردهای بسیار میان صفویان و عثمانی ها سرانجام در 1047 شهر به دست عثمانی ها افتاد و پس از فروپاشی امپراتوری عثمانی این شهر جزو عراق ( 1925 ) شد. 10
شهر زور
شهر قدیم کردستان، در منطقه‌ای به همین نام که امروز جزو ایالت سلیمانیه عراق است. ناحیه شهر زور به معنی خاص عبارت است از دشت مصفا و حاصلخیزی به ابعاد 58×40کیلومتر مربع، در مغرب کوههای اورامان، که از جنوب شرقی به اورامان لهون و از جنوب به رود سیروان (دیاله) محدود می‌باشد و به وسیله ریزابه‌های تاجرود که از سلیمانیه می‌آید و به دیاله می‌ریزد که مهمترین آنها رود زلم است، مشروب می شود. این دشت مسکن کردان جاف است.
دشت شهر زور ظاهراً از دوره آشوریان آباد بوده و تلهای متعددی که در این ناحیه وجود دارد حاکی از این است که آبادی‌های متعدد در آنجا وجود داشته مهمترین شهر آن نیم راه بوده است. که چون وسط راه میان تیسفون و شیز قرار داشته به این نام خوانده می‌شده است. بنای این شهر را به قباد پسر خسروپرویز ساسانی نسبت داده‌اند. شهر شهرزور را برخی با آبادی یاسین تپه، و برخی با تل بکراوه مطابق پنداشته‌اند. هراکلیوس اول (هرقل) در سومین روزگار اسلامی به واسطه دورافتادگی از مرکز دولت اسلامی، اغلب مأمن یاغیان (مانند خوارج و خرم دینان) بود. میان 400 و 434 ق.ق زیر فرمان کسانی از خاندان کرد بنی حسنویه بود. در قرن ششم زیر فرمان ترکمانان و اتابکان زنگی بود. در 623 ه.ق این ناحیه را زمین لرزه ویران کرد. امیر تیمور در راه بغداد به تبریز از شهر زور گذشت (803ه.ق) در جنگهای ایران و عثمانی شهر زور را تشکیل دادند. پس از اصلاحات اداری 1867 و ایجاد ولایت موصل نام شهر زور بر سنجاق کرکوک نهاده و دشت شهر زور ضمیمه سلیمانیه شده.11
قادسیه
شهری کوچک در عراق عرب است که در نزدیکی آن در سال 14 هجری میان اعراب و ایرانیان جنگی سخت در گرفت. سرداری سپاه اسلام را عمروعاص به عهده داشت و رهبری لشکر ایران با رستم فرحزاد بود. این جنگ به نفع مسلمین و به شکست ایرانیان پایان یافت.
کاظمین:
شهر کاظمین علاوه بر خطرات سیل، گاه و بیگاه نیز در معرض بیماری وبائی قرار می گرفت که بغداد یا عموماً کل عراق را فرا گرفته بود.
مشهد کاظمین فعلی از بناهای شاه اسماعیل صفوی است و کتیبه ای که پیرامون این مشهد مبارک موجود است، تاریخ پایان بنا را سال 926 ﻫ / 1516 م ثبت کرده است.
از ویژگیهای حرم مطهر کاظمین برخوردار بودن از صحنی وسیع است. این صحن دارای ده باب بوده و طول و عرض آن به ترتیب 370 و 350 متر می باشد. طول بنایی که به حرم مشهد مطهر اختصاص دارد 230 متر و عرض آن 150 متر است. این حرم مطهر رواقهایی از چهار طرف دارد که عرض هر یک از این رواقها پنج متر است.
حصار صحن قبلاً بسیار کوچک تر از حصار فعلی و فاقد تزئین و کاشی کاری بود. این حصار به دستور فرهاد میرزا تخریب و به شکل کنونی آن ساخته شد. او برای این کار تعدادی از خانه های نزدیک به باب قریش و باب المراد را خریداری و مساحت آنها را به مساحت صحن قبلی اضافه کرد.
این حصار متشکل از چند ایوان تزئین شده و کاشی کاری است و در وسط هر ایوان جمله یا عبارتی بر روی کاشی نوشته شده مثل «یا کافی المهمات»ف «یا ولی الحسنات» و امثال آن...
هر ایوان دارای حجره ای اختصاصی است. روی باب القبله، باب المراد و باب القریش نیز حجره هایی ساخته شده است. این ایوانها و حجره ها برای تعلیم و یا به عنوان انبار یا محل مسکونی یا دفن اموات به کار می رفته است.
صحن کاظمین از سه جهت حرم را احاطه می کند یعنی از روبروی باب المراد، از روبروی باب القبله و از روبروی باب القریش.
هر دو گنبد مرقد مطهر و همچنین باب القبله و مناره های حضرت به دستور محمدشاه قاجار طلا کاری شده اند. همچنین دو ایوان کوچکی که در دو طرف باب الذهب قرار دارند، به وسیله کاشیهای مخطوط به خط کوفی تزئین یافته اند.
ازمهمترین بازسازیهایی که در عصر حاضر بر روی بارگاه مقدس کاظمین انجام پذیرفته، مفروش کردن صحن مطهر با سنگ مرمر و کار گذاشتن سه در طلا برای حرم شریف است. این سه در با احجار کریمه تزئین یافته و به سال 1964 کار گذاشته شده اند. 12
کربلا
کربلا در 60 مایلی جنوب غربی بغداد قرار دارد. به احتمال قوی این شهر یکی از قرای باستانی عراق بوده که تاریخ آنها به دوره بابلی ها باز می گردد. و نام آن خود مؤید همین نظر است. زیرا می بینیم که واژه (کربلا) چیزی جز «قرب الاله» معنی نمی دهد. این کلمه از زبان بابلی قدیم به ما رسیده است. بعضی احتمال می دهند شاید نام کربلا مرتبط با زبان آرامی باشد. در این زبان کربلا معادل کربلائو (Karbalatu) و به معنی چیزی است که سر را به وسیله آن می پوشانند. یاقوت حموی در معجم البلدان می نویسد: «خالدبن ولید به هنگام فتح حیره در کربلا فرود آمد. پس عبدالله و شیمه بصری از فراوانی مگس آن به وی شکایت برد».
برخی بر این باورند که کربلا از واژه (کور بابل) عربی مشتق شده که بر مجموعه ای از قرای قدیمی بابلی دلالت دارد و «نینوی» یکی از این قری به شمار می رود که از اعصار دور گذشته وجود داشته و امروزه یکی ازآثار باستانی برجسته واقع درنزدیکی «سدةالهندیه» است. «غاضریه» نیز که امروز آن را حسینیه می نامند جزئی از این مجموعه بوده است. کربله (با تشدید لام) که در شرق و جنوب کربلا واقع است نیز جزئی از این مجموعه قری بوده است. سپس به «کربلاء» یا «عقر بابل» می رسیم که در شمال غرب غاضریه قرار دارد.
به نظر می رسد که منطقه کربلا مسکونی نبوده و از آبادانی و عمرانی چندانی هم بهره مند نبوده است. به احتمال زیاد قری و قبایل متعددی در این منطقه که از آب فراوان و زمینی حاصلخیز برخوردار است یا در پیرامون آن به صورت پراکنده زندگی می کردند.
روضه ای که معروف به ایوان طلایی است توسط بهوی امامی ساخته شد. اما رواقی که امروزه به نام «رواق سید ابراهیم مجاب» معروف است، به امر عمران بن شاهین ساخته شده است. رواق حبیب بن مظاهر که یکی از یاران با وفای امام حسین (ع) بود و در واقعه کربلا در دفاع از آن حضرت به شهادت رسیدف روبروی روضه مبارکه واقع است و ضریح او را از نقره ساخته اند.
صفویان نهایت توجه را به آبادانی بارگاه حسینی (ع) داشتند. در سال 914 ﻫ / 1508 م، شاه اسماعیل صفوی بغداد را تصرف نمود و به زیارت کربلا رفت. در این زیارت وی دستور داد تا حواشی قبر امام را طلاکاری کنند و 12 قندیل به حرم مطهر اهدا نمود. همچنین درسال 932ﻫ / 1525 م یک ضریح مشبک نقره ای هدیه نمود تا بر روی قبر شریف انداخته شود.
سلطان مراد چهارم پادشاه عثمانی نیز دستور داد تا گنبد بارگاه مطهر امام را مجدداً بنا کنند و قسمت بیرونی آنرا گچ کاری نمایند. در سال 1227 ﻫ / 1812 م فتحعلی شاه قاجار فرمان داد تا قبر شریف امام تجدید بنا شود و ورقهای طلایی آن تعویض گردد و علاوه بر این یک ضریح مشبک نقره ای اهدا نمود که بر روی قبر شریف گذاشته شود.
در سال 1287 ﻫ / 1870 م ناصرالدین شاه قاجار عازم زیارت بارگاه امام حسین (ع) شد. دراین سفر وی دستور داد تا قبر مطهر امام نوسازی شده و ورقهای طلای قبر شریف تعویض گردد و گنبد آن حضرت را تذهیب نمایند. و علاوه بر آن تعدادی از خانه های ضلع غربی صحن را خریداری و ضمیمه صحن مبارک نمود.
یکی از ویژگیهای قبر مطهر امام حسین (ع) داشتن صحنی بسیار وسیع و برخوردار بودن از ظروف زیبا و مزخرف و منقش است که هر یک از آنها دارای نقوش بدیعی هستند. طول صحن امام (ع) 95 متر و عرض آن 75 متر است و ده باب دارد. هر یک از این بابها خوشرنگ، زیبا و جذاب نام خاصی دارند.
پیرامون صحن مطهر امام حسین (ع) 65 ایوان وجود دارد که هر ایوان دارای یک حجره است. دیوارهای خارجی و داخلی این ایوانها با سنگ مرمر پوشش داده شده است.
قبر مطهر امام حسین (ع) در وسط حرم شریف قرار دارد. این حرم دارای چندین باب است.
در سال 767 ﻫ / 1365 م امین الدین مرجان با ساختن مأذنه ای به تزئین بارگاه امام (ع) پرداخت و در پشت این مأذنه در جهت شرق، مسجدی را بنا کرد و برای این مأذنه و مسجد موقوفات فراوانی معین نمود.
اما خزانه آن حضرت که ذخائر ارزشمند و گرانبهایی از عتیقه جات و هدایای نادری از جواهرات و مروارید از ملوک و امرای مسلمین را در خود جای می دهد، در قسمت شمالی روضه حسینی (ع) واقع شده است و کتابخانه این روضه مبارکه در غرب خزانه قرار دارد.
پیرامون قبر شریف امام، رواق بسیار زیبایی است که به وسیله آیینه کاری تزئین یافته و باب القبله، باب صاحب الزمان، باب علی اکبر، باب الکرامه، باب سید ابراهیم المجاب و باب رأس الحسین.
این رواق به وسیله هشت در به مرقد مطهر راه دارد که عبارتند از: باب القبله، باب علی اکبر، دو در که هر دو را باب الکرامه می نامند، باب الناصر (ناصرالدین شاه)، باب ابراهیم المجاب، باب رأس الحسین، باب حبیب بن مظاهر. 12
کوت العماره
جمعيت
ج 183183 نفر
شهرک کوت العماره عراق، بر کرانه رود دجله در 156 کم جنوب بغداد قرار دارد. میدان نبردهای خونین در جنگ جهانی اول بود. انگلیسی ها در 1915 بر آن دست یافتند. اما دیری نگذشت که نبردهای سختی میان ترکان عثمانی و انگلیسی ها در گرفت. و شهر از دست انگلیسی ها خارج شد. اما باز انگلیسی ها در 1917 بازگشتند. در 1939 سدی در این شهر بر رود دجله بنا گردید.
کوفه
شهر معروفی است در خاک بابل از سواد عراق و گروهی آن را خدالعذراء گویند و به جهت مستدیر بودنش یا به جهت اجتماع مردم در آن، کوفه نامیده اند.
در وجه تسمیه کوفه چیزهای دیگر گفته اند. طول آن 5/69 درجه و عرضش 31 و یک سوم درجه و در اقلیم سوم واقع است. (معجم البلدان)
بنای کوفه چند ماه پس از بصره (در 16 هجری بنا شد) به دست سعدابن ابی وقاص صورت گرفت و در علت بنای آن چنین گفته اند که سعد پس از فتح عراق و غلبه بر ایرانیان در مداین فرود آمد و چند تن را به مدینه فرستاد تا مژده فتح را به عمر برسانند. عمر فرستادگان را زرد و نزار دید از ایشان سبب این تغییر حال پرسید گفتند بدی آب و هوای شهرها رنگ ما را دگرگون ساخته. عمر دستور داد سرزمینی را برای اقامت مسلمانان در نظر بگیرند که با مزاج آنان سازگار باشد.
سعد زمینی را در کنار فرات و در نزدیکی حیره انتخاب کرد و در آغاز مانند بصره خانه ها را از خشت ساختند. کوفه در نزد شیعه مقامی ارجمند دارد زیرا که حضرت علی آن جا را مرکز خلافت خود قرار داد و در همان جا کشته شد. 5
چون مسلمانان عراق را فتح کردند، شهر کوفه را در سال 17 هجری در طرف غربی رود فرات هم زمان با شهر بصره بنا کردند. محل این شهر نخست ارودگاه لشکریان مسلمان بود و جلگه ی پهناوری در کرانه ی رود فرات در نزدیکی شهر قدیمی حیره قرار دارد. جمعیت کوفه روز به روز افزوده می شد تا این که در سال 36 هجری حضرت علی ابن ابی طالب (ع) آن جا را مقر خلافت خویش کرد و شهر رویه تریقی روز افزونی نهاد. اصطخری که در قرن چهارم از این شهر دیدن کرده آن را هم پای بصره و از بازارهای بزرگ و بناهای آن یاد کرده. ابن جبیر که در 580 از این شهر دیدن نموده آن را شهری بدون بارو و قسمت اعظم آن را ویران توصیف کرده که مسجد جامع آن هنوز دستخوش ویرانی نشده بود. ابن بطوطه از مسجد جامع کوفه بحث کرده به طوری که عده ای از مورخان ذکر کرده اند بر قبر حضرت علی (ع) گنبد و ضریحی ساختند، اما در سال 443 بغدادی ها به کوفه آمده و مقبره را ویران و شیعیان را اذیت کردند. ولی دوباره مقبره تعمیر و آباد شد به طوری که در 479 ملکشاه و خواجه نظام الملک مقبره حضرت علی (ع) را زیارت کردند. اما به طوری که مورخان موثق دیگر ذکر کرده اند مقبره حضرت علی (ع) در نجف قرار دارد.
کوفه یکی از مهمترین شهرهای عراق می باشد و امتیاز آن از دیگر شهرها به این است که مسکن صحابه و تابعین جایگاه علما و صلحا و مرکز خلافت امیرالمؤمنین علی بوده است لیکن در حال حاضر به سبب تعدیات متمادی وضع آن شهر به ویرانی کشیده است.
مایه ی تباهی شهر کوفه اعراب خفاجه هستند که در اطراف آن سکونت دارند. این اعراب کارشان راهزنی است.
کوفه بارو ندارد و بنای آن از آجر و دارای بازارهای نیک می باشد. غالب متاعی که در بازار کوفه معامله می شود خرما و ماهی است. جامع اعظم کوفه مسجد بزرگی است دارای هفت شبستان که بر روی ستون های سنگی قطور و بلند بنا شده است این ستون ها از قطعه سنگ های تراش تشکیل یافته که روی هم قرار داده شده و وسط آنها را ارزیز ریخته اند.
مسجد کوفه دارای آثار قدیمه متبرکه ای است، از جمله مقابل محراب از طرف راست اطاقی است که می گویند مصلای حضرت ابراهیم خلیل بود و نزدیک آن محرابی وجود دارد که گرداگرد آن را بوسیله چوب های ساج بلند گرفته اند و آن محراب علی بن ابیطالب رضی الله عنه بود که ابن ملجم شقی در همین جا بر سرآن حضرت زخم زد و مردم برای نماز به آن محراب می روند.
درجهت شرقی جامع، داخل بالاخانه ای که با پله به آن جا می روند، مقبره ی مسلم بن عقیل واقع شده، و در نزدیکی آن، خارج مسجد، قبر عاتکه و سکینه دختران حسین (ع) قرار دارد.
رودخانه ی فرات در فاصله ی نیم فرسخی طرف شرقی کوفه جریان دارد و اطراف این رودخانه را باغ های به هم پیوسته ی خرما فرا گرفته است. 7
درالاماره در کوفه به خاطر اندازه و طرح آن به خوبی در چهارچوب سنت معماری بین النهرین قرار می گیرد. کانون این بنا یک حیاط بود که در مطالعات امروزی، هر چند بدون دلیل قانع کننده، بدان حیاط افتخار گفته می شود. (هر یک از اضلاع این حایط ایوانی در میان داشت. ایوان جنوبی به یک سرسرای سه بخشی (سه راهروئی) راه داشت (طریقه ای که در سده بعد در مشتی به کار گرفته می شود.) این سرسرا به اتاقی منتهی می شود که احتمالاً گنبد پوش بوده است. در واقع کاملاً طرحی ساسانی بود که با متعلقات سلطنتی کامل می شد.
طاقنمای سلطنتی (محل تخت) در تالار بار عام به دیوار خارجی چسبیده استف یعنی دورترین فاصله ای که می توانست، ورودی داشته باشد. 13
تکریت
از شهرهای عراق در شمال سامراء بر ساحل راست رود دجله واقع است. مسلمانان در سال 637 میلادی آنرا فتح و پس از 4سال فتح، صلح کردند. مسجد جامع آن به امر حریث ابن الابحر ایجاد گردید. صلاح الدین ایوبی در سال 1138میلادی در این شهر تولد یافت. در 6نوامبر 1917 جنگی سخت درگرفت و این شهر به چنگ انگلیسی‌ها افتاد.
به قول ابن حوقل در این شهر پارچه‌های پشمی خوب می‌بافتند و مردمش بیشتر مسیحی بودند. ابن جبیر که در سال 580از این شهر گذشته آن را شهری بزرگ با باروئی به طول 6000گام و برج‌های بلند ذکر کرده است. حمدلله مستوفی از خربزه شهر تکریت که هر سال سه بار محصول برداشت می‌کنند سخن رانده است و دژی بزرگ مشرف به رود دجله داشت.
شهری است بزرگ و وسیع با بازارهای خوب و مساجد متعدد و مردم آن به حسن اخلاق موصوف می‌باشند. رودخانه دجله در جهت شمالی این شهر جریان دارد و در کنار آن رودخانه‌ قلعه‌ی محکمی واقع شده است. تکریت شهری قدیمی است و گرداگرد آن بارو دارد. م
کیش
از شهرهای باستانی بین النهرین (عراق) در دره فرات در 20 کیلومتری مشرق بابل از هزاره ی چهارم قبل از میلاد از شهرهای سومریان و ثروتمند بود.
باستان شناسان اروپایی که از 1816 به کاوش و حفاری پرداختند و کار اکتشاف آن ها در 1922 پایان یافت آثار بسیار باارزشی به دست آمده که تاریخ بین النهرین را روشن می کند. کاخ سرجون پادشاه اکد و معبدی که نبوخدنصر بنا کرد کشف گردید.
ناصریه- الناصریه
جمعيت
ج 265937 نفر
از شهرهای عراق از ایالت بصره. درجنوب شرقی عراق. برکرانه چپ رود فرات. در 180 کیلومتری شمال غربی شهر بصره. در جریان جنگ جهانی اول تا 1925 در چنگ انگلیسی ها بود.
شهر ناصریه در 214 کیلومتری شمال بصره و از سطح دریا 6 متربلندی دارد. در سال 1869 برافراشته شد. در اطراف شهر مزارع حبوبات و برنج وجود دارد. شهر ناصریه در 16 کیلومتری شهر باستانی اور قرار دارد.
نجف Najaf
جمعيت
ج 309010 نفر
نجف از شهرهای عراق در 75 کیلومتری جنوب شرقی کربلا قرارگرفته است. بواسطه وجود مرقد حضرت علی نزد مسلمین اهمیت فراوان دارد. مرکز مهم تعلیم علوم دینی و زبان عربی میباشد.
«شهری است در عراق از استان (لواء) کربلا و مشهد امیرالمومنین علیه السلام در آنجاست و بدین معناست که شهرهای مقدس ومورد احترام شیعیان است. و همه ساله در ایام مخصوص گروه بسیاری از شیعیان برای زیارت بدانجا میروند. نجف بزرگترین مرکز علمی شیعه امامیه استو درآنجا مدارس مخصوص تدریس علوم دینی از قدیم الایام ساخته شده است. علمای بزرگ شیعه برای کامل ساختن تحصیلات خود و نیل به مقام اجتهاد از بلاد مختلف شیعه نشین بدین شهر میروند و مراجع تقلید و پیشوایان بزرگ دوازده امامی یا از علمای متوطن در این شهراند یا درجات علمی خود را نزد فقهای این شهر طی کرده اند.»
این شهر نیکودر زمینی پهناور و سخت واقع شده است و یکی از بهترین و پرجمعیت ترین شهرهای عراق میباشد که بازارهای خوب و تمیز دارد. از باب الحضره وارد نجف شدیم وبعد از عبور از بازار بقالان و طباخان و خبازان به بازار میوه فروشان و خیاطان و قیصریه و بازار عطاران رسیدیم. آخر بازار عطاران باب حضرت است و قبری که معتقدند از آن علی (ع) میباشد در این محل است. روبروی مقبره، مدارس و زوایا و خانقاه هایی قرار دارد که دایر و با رونق میباشد دیوارهای مقبره از کاشی است.
داخل حرم به انواع فرشهای ابریشمین و غیره مفروش است و قندیل های بزرگ و کوچک از طلا و نقره در آن آویخته، در وسط حرم مصطبه ی چارگوشی است که با تخته پوشیده و بر آن صفحات طلای پرنقش و نگار که در ساختن آن کمال استادی و مهارت را بکار برده اند با میخهای نقره فرو کوفته اند چنانکه از هیچ جهت چیزی ازچوب نمودار نیست. ارتفاع مصطبه کمتر از ارتفاع آدمی است.
دردیگر حرم آن هم آستانه ی نقره ای دارد و پرده های ابریشمین الوان بر آن آویخته است بسوی مسجدی باز میشود که آن خود چهار در دارد و هر چهار در دارای آستانه های نقره وپرده های ابریشم میباشد. داخل مسجد نیز فرشهای عالی انداخته اند و دیوارها و سقف آنها با پرده های حریر مستور است.
درشهر نجف نه مامور عوارض و مالیات هست و نه والی. تمام کارهای شهر دست نقیب الاشراف است. اهل نجف تجارت پیشه اند و در اقطار جهان به مسافرت و بازرگانی می پردازند. به شجاعت و سخاوت موصوف اند.
نجف شهری است در حاشیه صحرا که با کوفه تقریبا” شش مایل فاصله دارد. آب و هوای آن صحرائی و در تابستان گرم است و خشک و زمستانی سرد و آزاد دهنده دارد. این شهر نزدیک به 230 پا از سطح دریا ارتفاع دارد.
شهر نجف بدلیل واقع شدن در حاشیه صحرا در معرض وزش باد سموم است. میزان ومقدار دمای آن در تابستان گاهی به 48 درجه و شاید بیشتر میرسد. نجف در فاصله 180 کیلومتری غرب بغداد قرار دارد.
قصر ابوالخضیب به تفریحگاهی شباهت داشت که برنجف و پیرامون آن مشرف بود. برای رفتن به این قصر می بایست از پنجاه پله بالا رفت. این قصر بسیار زیبا ساخته شده بود ویکی از عجایب صنعتی بشمار میرفت.
از دیرهای مشرف برنجف میتوان به «دیرمارث مریم» اشاره کرد. این دیر بسیار کهن بود و بناهای آل منذر در نواحی حیره و میان «خورنق» و «سدیر» و قصر ابوالخضیب واقع میشد.
نجف در لغت بجای بلند و دراز و نیز دماغه مانند درمیان دره که آب بر روی آن نرود (تپه- پشته) یا زمینی و بلندتر از زمینهای اطراف خود، اطلاق میشود.
با گذشت زمان نجف اشرف توسعه پیدا کرد و بصورت یک شهر درآمد و زمانی که ابن بطوطه در سال 727 هـ/1326 توفیق یاقت تا آنرا زیارت کند، چنین نوشت: «شهری است خوب و در زمینی باز وسخت قرار دارد و از بهترین شهرهای عراق است. جمعیتی بیش از سایر شهرهای آن دارد و از بناهای نیکوتری برخوردار است و بازارهای نیکو و تمیزی دارد.
روضه مقدسی که قبر شریف در وسط آن قرار دارد، به شکل مربعی است بطول 13 متر، کف آن با مرمر ایتالیائی صیقل داده شده فرش گردیده است. دیوارها نیز تا ارتفاع 2 متری بوسیله لوحه های مرمرین خوش رنگ پوشانده شده و بقیه سطح دیوار پوششی از آینه کاریهای رنگارنگ و زخارف هندسی بدیع و کاشی کاریهایی با شکل زیبا دارد.
بر بالای قبر شریف گنبدی بسیار زیبا و فراخ و بلند ساخته اند که از کف روضه مطهره 35 متر ارتفاع دارد و از قطری درحدود 16 متر برخوردار است. این گنبد دارای 12 پنجره بوده و کاشی کاری تزیین یافته. اما سطح زیر پنجره ها که نزدیک به یک متر ارتفاع دارد با استفاده از اشکال مختلف بطرز بدیعی آینه کاری شده است.
روضه مطهر نجف دارای شش در است. در اول در وسط ایوان طلائی قرار دارد و درحدود سال 1219 هجری کارگذاشته شده، امامدتی بعد این در برداشته شد و در دیگری بجای آنکار گذاشتند. در جدید از جنس طلا و آراسته به مینا و احجار کریمه بسیاری است و فوق العاده محکم ساخته شده و زیبائی خیره کننده ای دارد. گروهی از بهترین زرگران ایرانی بر روی این در کار کرده بودند.
در دوم و سوم درهایی هستند که زوار بوسیله آنها از رواق وارد حرم مطهر می شوند. در سمت راست زوار داخل حرم در سال 1283 هجری و در زمان سلطان عبدالعزیز نصب گردید. هزینه ساخت و اهدای این در به آستانه مقدسه نجف کلا” توسط یک فرد ایرانی پرداخت شده بود. اما دری که در دست چپ زوار داخل حرم قرار دارد، به سال 1287 هجری همزمان با زیارت ناصرالدین شاه قاجار کار گذاشته شد. در سال 1376 هجری این دو در با دو در طلایی بسیار زیبا و خیره کننده تعویض شدند.
در داخل حرم و در نزدیکی سر مبارک امام، دو در نقره ای وجود دارد که در سمت شمال آن در سال 1316 هجری نصب شده.
در ششم که با طلاکاری تزیین یافته بسال 1341 هجری در رواق حرم نصب گردید. این در روبروی در پیشین صحن شریف کار گذاشته شده.
طول اضلاع شرقی و غربی صحن شریف بالغ بر 84 متر است و طول ضلع شمالی آن 74 متر و ضلع جنوبی 14 ایوان است. هر ایوان حجره ای دارد که مدفن یکی از مشاهیر است. صحن مطهر دارای پنج در (باب) است.
یکی از ویژگیهای شهر نجف برخوردار بودن از مدارس علمیه بسیاری است که تعداد آنها بیش از 20 باب است.
نصیریه (النصیریه)
از شهرهای عراق در جنوب شرقی عراق بر کرانه رود فرات، مرکز ناحیه ای خرماخیز است. در 1870 تاسیس شد و در 1915 به چنگ انگلیسی ها افتاد، ویرانه های شهر اور در نزدیکی این شهر قرار دارد.
نهروان
این شهر که به جسر(پل) نهروان نیزنام داشته. نخستین منزلگاهی بود که برسر راه بزرگ بغداد به خراسان قرار داشت و درگذشته دارای اهمیت بوده. ابن رسته (درقرن سوم) گوید شهر نهروان در دو سوی نهر نهروان قرار دارد درجانب غربی بازاربزرگ و مسجد جامع و درطرف مشرق مسجد جامع دیگر و بازاردیگری با کاروانسراهای متعدد. ابن حوقل (قرن 4) از کشتزارهای اطراف شهر نهروان سخن گفته. مقدسی از جانب شرقی و مسجد جامع آن بحث کرده. حمداله مستوفی (قرن 8) شهرنهروان را بزرگ و یکی از 7 شهر مهم عراق ذکر کرده جنگ معروف نهروان دراینجا درگرفت.
نینوا
شهر نینوا در محل پیوستن رود خوسور به رود دجله قرار گرفته و این شهر مرکز حکومت آشور بود که در قرن نهم ق.م عظمتی بسیار داشت. نینوا از بزرگترین شهرهای متمدن خاورمیانه بود و از لحاظ عظمت شهری و ساختمان ها و دیوار و حصار و ساکنان و سلطنت و ثروت و تمدن سرآمد بود.
واسط
از شهرهای عراق است که در زمان عبدالملک اموی به امر حجاج والی عراق در سال 84 در دو سوی دجله ساخته شد پلی که از قایقها تعبیه کرده بودند هر دو شهر را بهم متصل می ساخت. به گفته یعقوبی پیش از بنای شهر واسط شهری وجود داشت که تا قرن سوم هجری باقی و بیشتر مردم آن ایرانی بودند. حجاج در شهر واسط کاخی ساخت که به آن قبه الخضراء می گفتند. شهر واسط تا قرن نهم همچنان شهری پر رونق بود. اما از آن به بعد به واسطه تغییر دادن مسیر دجله روبه ویرانی نهاد، تا جائیکه حاجی خلیه در قرن یازدهم که از این شهر دیدن کرده آنرا شهری وسط بیان برشمرده است.
واسط شهری است زیبا، دارای باغهای فراوان و درختان بسیار. این شهر رجال معروفی تربیت کرده که زنده شان وسیله ی هدایت مردم و مرده شان مایه ی عبرت آنان است. مردم واسط بهترین مردمان عراق بلکه بطور مطلق بهترین مردمان آن نواحی اند.
واسط مدرسه ی بزرگی دارد که در حدود سیصد منزل در آن هست و مسافرین و غریبه ها برای فراگرفتن درس قرآن در آن مدرسه مسکن می کنند.